بازیافت و استفاده مجدد از مصالح ساختمانی در ایران
راهنمای فنی تفکیک، فرآوری و مصرف مجدد بتن تخریب‌شده، میلگرد و فولاد، آجر، سنگ، آسفالت، خاک و سایر مصالح ساختمانی
تصاویر مرتبط با بازیافت مصالح ساختمانی
برای مشاهده هر تصویر در اندازه بزرگ‌تر، روی آن کلیک کنید. روی تمام تصاویر، واترمارک HJJ CIVIL درج شده است.
۱. مفهوم بازیافت و تفاوت آن با استفاده مجدد
در تخریب ساختمان، بخشی از مصالح را می‌توان بدون تبدیل اساسی دوباره مصرف کرد و بخشی دیگر پس از فرآوری به ماده اولیه جدید تبدیل می‌شود. انتخاب درست بین این دو روش، مقدار نخاله ارسالی به محل دفن، هزینه حمل، مصرف منابع طبیعی و خطرات کارگاه را کاهش می‌دهد.
سه روش اصلی مدیریت مصالح تخریب
- استفاده مجدد مستقیم: قطعه‌ای مانند سنگ نما، در یا پنجره که سالم و قابل ارزیابی است، پس از بازکردن، تمیزکاری و کنترل کیفیت دوباره نصب می‌شود.
- بازیافت مصالح: بتن، آجر یا آسفالت خرد و فرآوری می‌شود تا در کاربرد مناسب به‌عنوان مصالح دانه‌ای مصرف شود.
- بازیافت مواد اولیه: فولاد و فلزات به واحد مجاز بازیافت فرستاده می‌شوند تا در چرخه تولید فلز قرار گیرند.
۲. مقررات و مراجع فنی ایران
برای تصمیم‌گیری درباره مصرف مصالح بازیافتی، باید نسخه لازم‌الاجرای مقررات و استانداردهای مرتبط با نوع پروژه و کاربرد نهایی بررسی شود. در این مقاله، اصول فنی به‌صورت راهنمای اجرایی ارائه شده‌اند؛ شماره ویرایش، اصلاحیه و بند دقیق باید پیش از تصویب روش اجرا با نسخه معتبر اسناد کنترل شود.
- مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان، مصالح و فرآورده‌های ساختمانی: مرجع مرتبط با کیفیت مصالح، ویژگی‌های فنی، مصالح مستعمل، نگهداری و کنترل ویژگی‌های مصالح مصرفی.
- مبحث نهم مقررات ملی ساختمان: برای طراحی و اجرای ساختمان‌های بتن‌آرمه، ضوابط بتن، آرماتور، خم‌کاری، جایگذاری، ارزیابی و کنترل کیفیت میلگرد و بتن.
- مبحث دهم مقررات ملی ساختمان: در موارد مرتبط با سازه‌های فولادی و اجزای فولادی ساختمانی.
- مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان: برای مسائل ژئوتکنیکی، خاک، پی و ارزیابی شرایط زمین، متناسب با موضوع پروژه.
- مبحث یازدهم مقررات ملی ساختمان: در زمینه الزامات مرتبط با صنعتی‌سازی و روش‌های ساخت، در صورت انطباق با پروژه.
- استاندارد ملی ایران شماره ۱۳۱۷۰: سنگدانه‌های بازیافتی مورد مصرف در ملات و بتن ـ الزامات.
- استانداردهای ملی مربوط به سنگدانه‌های بتن و بتن آماده: از جمله استانداردهای مرتبط با دانه‌بندی، مواد زیان‌آور، ویژگی‌های فیزیکی و روش‌های آزمون.
- آیین‌نامه بتن ایران (آبا): برای پروژه‌هایی که بر اساس دامنه کاربرد و اسناد قراردادی ملزم به رعایت آن هستند.
منابع قابل بررسی: مبحث پنجم در پایگاه قوانین و مقررات | متن مبحث پنجم | استاندارد ملی ۱۳۱۷۰ | آیین‌نامه بتن ایران، جلد مصالح و اجرا.
۳. فرآیند اصولی تخریب، جداسازی و بازیافت
بازیافت مؤثر از لحظه تخریب شروع می‌شود، نه از زمانی که نخاله مخلوط به محل دپو رسیده است. تخریب بدون برنامه باعث شکستن مصالح سالم، آمیخته شدن بتن با گچ و چوب، آلودگی خاک و دشوار شدن جداسازی میلگرد می‌شود.
مدارک پیشنهادی برای مدیریت نخاله
- برآورد اولیه مقدار و نوع مصالح قابل بازیافت؛
- ثبت محل برداشت و نوع مصالح هر محموله؛
- ثبت روش فرآوری و نتایج آزمایش‌های لازم؛
- تعیین محل مصرف، مسئول تأیید و تاریخ تحویل؛
- ثبت مقصد مصالحی که امکان استفاده مجدد یا بازیافت ندارند.
۴. بتن تخریب‌شده و مراحل خردایش
بتن تخریب‌شده معمولاً ترکیبی از خمیر سیمان سخت‌شده، سنگدانه طبیعی، حفره‌ها و گاهی میلگرد، سیم، قطعات آجر، گچ، آسفالت یا سایر ناخالصی‌هاست. کیفیت مصالح خروجی به کیفیت بتن اولیه، میزان آلودگی، روش تخریب، شیوه خردایش و کنترل فرآورده بستگی دارد.
۴ـ۱. بتن خردشده چگونه تولید می‌شود؟
- ابتدا اجزای فلزی، چوب، پلاستیک، گچ و سایر آلودگی‌های قابل جداسازی حذف می‌شوند.
- قطعات بتن با تجهیزات مناسب به اندازه قابل حمل و ورود به دستگاه خردکن تبدیل می‌شوند.
- در بتن مسلح، میلگرد و قطعات فولادی با روش مکانیکی و تجهیزات جداسازی از بتن خردشده جدا می‌شوند.
- مصالح خردشده با سرند به اندازه‌های مختلف تقسیم می‌شوند؛ دانه‌بندی مورد نیاز به کاربرد نهایی بستگی دارد.
- در صورت نیاز، شست‌وشو، جداسازی مواد سبک و فرآوری تکمیلی انجام می‌شود.
- نمونه‌برداری و آزمون برای بررسی دانه‌بندی، جذب آب، چگالی، مواد زیان‌آور و سایر ویژگی‌های مرتبط با کاربرد انجام می‌شود.
۴ـ۲. چه عواملی کیفیت بتن بازیافتی را کاهش می‌دهند؟
- وجود گچ، خاک، چوب، پلاستیک، شیشه یا مواد آلی؛
- مخلوط شدن بتن با آجر و سفال در مقادیر کنترل‌نشده؛
- وجود ملات چسبیده زیاد و خمیر سیمان قدیمی؛
- آلودگی به روغن، مواد شیمیایی، نمک‌ها یا مواد نامشخص؛
- دانه‌بندی نامناسب، ذرات سست یا افزایش جذب آب؛
- نبود سابقه و شناسنامه مصالح یا عدم انجام آزمایش‌های لازم.
۴ـ۳. بتن مسلح و بتن غیرمسلح
بتن غیرمسلح معمولاً مراحل جداسازی ساده‌تری دارد. در بتن مسلح، جداسازی فولاد اهمیت ویژه دارد؛ باقی ماندن قطعات بلند میلگرد در مصالح دانه‌ای می‌تواند موجب آسیب تجهیزات، مشکل در حمل و اختلال در مصرف نهایی شود. میلگرد جداشده باید در جریان فلزی مستقل جمع‌آوری شود.
۵. کاربردهای بتن خردشده و سنگدانه بازیافتی
بتن خردشده را باید بر اساس دانه‌بندی، کیفیت، میزان آلودگی و مشخصات فنی آن دسته‌بندی کرد. تصمیم درباره محل مصرف نباید فقط بر اساس ظاهر مصالح یا ارزانی آن گرفته شود.
۵ـ۱. کاربردهایی که معمولاً قابلیت بررسی دارند
| محل مصرف | شرایط فنی مهم | محدودیت و احتیاط |
|---|---|---|
| زیرسازی و زیراساس راه | دانه‌بندی، مقاومت خردشدگی، دوام، تراکم‌پذیری و کیفیت مصالح مطابق مشخصات پروژه | صرفاً پس از تأیید مشخصات فنی راه و نتایج آزمایش؛ بتن مخلوط با نخاله‌های نامشخص مناسب نیست. |
| پرکردن گودها و فضاهای غیرسازه‌ای | کنترل اندازه ذرات، نبود مواد آلی و آلودگی، قابلیت تراکم و سازگاری با شرایط آب زیرزمینی | در زیر پی، مجاورت دیوار حائل، خاکریز مهندسی یا مناطق حساس به نشست، طرح ژئوتکنیکی و کنترل تراکم لازم است. |
| محوطه‌سازی و مسیرهای کم‌ترافیک | کنترل دانه‌بندی، زهکشی، پایداری و بارگذاری | نوع لایه و میزان مصرف باید با مشخصات فنی محوطه هماهنگ باشد. |
| تولید قطعات غیرسازه‌ای | تعیین نوع محصول، مقاومت مورد نیاز، جذب آب و کنترل تولید | استفاده در بلوک، جدول یا قطعات بتنی فقط با طرح اختلاط و آزمون مناسب همان محصول مجاز است. |
| ملات و بتن | انطباق با استاندارد مربوط به سنگدانه بازیافتی، آزمایش مصالح و طرح اختلاط تأییدشده | برای بتن مسلح و اعضای سازه‌ای، استفاده خودسرانه یا جایگزینی بدون تأیید فنی مجاز نیست. |
| مصرف‌های موقت کارگاهی | کنترل پایداری، ایمنی و مشخصات محل استفاده | نباید موجب آلودگی خاک، مسدود شدن مسیر آب یا ایجاد خطر در تردد ماشین‌آلات شود. |
۵ـ۲. آیا می‌توان بتن خردشده را در بتن جدید استفاده کرد؟
بله، در کاربردهایی که استاندارد و مشخصات پروژه اجازه می‌دهد، سنگدانه بازیافتی می‌تواند پس از فرآوری و کنترل کیفیت در ملات یا بتن مورد استفاده قرار گیرد. اما این مجوز کلی و بدون قید نیست. نوع سنگدانه، درصد جایگزینی، رده بتن، شرایط محیطی، دوام مورد انتظار و روش کنترل کیفیت باید در چارچوب استاندارد مربوط و طرح اختلاط مصوب مشخص شود.
بتن بازیافتی ممکن است نسبت به سنگدانه طبیعی جذب آب بیشتر، چگالی کمتر، ملات چسبیده و پراکندگی خواص بیشتری داشته باشد. بنابراین نمی‌توان بدون آزمایش، نسبت آب به سیمان، آب اختلاط، کارایی، مقاومت و دوام بتن جدید را مانند بتن متعارف فرض کرد.
۵ـ۳. آیا بتن خردشده را می‌توان در فونداسیون ریخت؟
باید بین دو کاربرد تفاوت گذاشت:
- بتن سازه‌ای فونداسیون: ریختن نخاله خردشده به‌جای بتن طراحی‌شده یا جایگزینی خودسرانه سنگدانه آن، قابل قبول نیست. بتن سازه‌ای باید بر اساس طرح مصوب، مشخصات مصالح، تولید، اجرا و کنترل کیفیت انجام شود.
- خاکریز یا لایه زیرسازی زیر فونداسیون: در صورت پیش‌بینی در طرح ژئوتکنیکی و تأیید مهندس مسئول، مصالح دانه‌ای بازیافتی ممکن است برای کاربرد مشخص قابل بررسی باشد. کنترل دانه‌بندی، تراکم، نشست، زهکشی و آلودگی ضروری است.
۵ـ۴. آیا بتن خردشده را می‌توان با خاک مخلوط کرد؟
در خاکریز مهندسی، ترکیب خاک و مصالح دانه‌ای فقط زمانی قابل قبول است که مشخصات مخلوط، دانه‌بندی، رطوبت بهینه، تراکم، مقاومت و رفتار نشست آن برای کاربرد تعیین شده باشد. مخلوط کردن اتفاقی نخاله با خاک و پنهان کردن آن در گود، روش قابل قبول مهندسی نیست؛ به‌خصوص زیر پی، کف حساس به نشست، مسیر تأسیسات یا کنار دیوار حائل.
۵ـ۵. چه زمانی باید بتن خردشده را از مصرف خارج کرد؟
- وقتی آلودگی شیمیایی یا منشأ نامشخص دارد؛
- وقتی آجر، گچ، چوب، پلاستیک یا مواد سبک به مقدار نامناسب در آن وجود دارد؛
- وقتی ویژگی‌های لازم برای کاربرد نهایی را برآورده نمی‌کند؛
- وقتی آزمایش‌های مورد نیاز انجام نشده و کاربرد، حساس یا باربر است؛
- وقتی استفاده از آن خطر نشست، دوام ناکافی، آلودگی یا آسیب اجرایی ایجاد می‌کند.
۶. میلگرد و فولاد پس از تخریب؛ آیا میلگرد خم‌شده قابل استفاده است؟
فولاد جداشده از ساختمان تخریب‌شده معمولاً دو مسیر متفاوت دارد: استفاده مجدد از یک قطعه فولادی سالم در کاربردی مناسب، یا بازیافت فلز در کارخانه. این دو مسیر نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند. به‌ویژه میلگردی که از بتن تخریب‌شده بیرون آمده، صرفاً به دلیل سالم به نظر رسیدن یا صاف شدن ظاهری، برای آرماتوربندی سازه جدید قابل قبول نیست.
۶ـ۱. پاسخ صریح: آیا از میلگرد خم‌شده می‌توان دوباره استفاده کرد؟
خم‌شدن به‌تنهایی معیار قطعی رد یا قبول میلگرد نیست؛ محل و شعاع خم، تعداد دفعات خم و بازخم، ترک‌های سطحی، آسیب آج‌ها، خوردگی، تغییر شکل موضعی، سابقه بارگذاری و روش بیرون‌آوردن آن از بتن همگی اهمیت دارند. با این حال، در کارگاه معمول تخریب، سابقه بارگذاری و کیفیت فولاد بازیابی‌شده اغلب به اندازه کافی قابل ردیابی نیست؛ به همین دلیل مسیر معمول و مطمئن، جداسازی و ارسال آن به چرخه بازیافت فولاد است.
۶ـ۲. چرا صاف کردن میلگرد خم‌شده خطرناک است؟
- خم و بازخم می‌تواند موجب آسیب موضعی، ترک یا افت شکل‌پذیری شود؛
- استفاده از حرارت کنترل‌نشده ممکن است خواص فولاد را تغییر دهد؛
- صاف کردن با ضربه، لوله یا ابزار نامناسب می‌تواند آج‌ها و سطح میلگرد را آسیب بزند؛
- کاهش قطر ناشی از خوردگی یا سایش، سطح مقطع مؤثر را کم می‌کند؛
- آسیب ظاهری ممکن است با چشم به‌طور کامل قابل تشخیص نباشد؛
- مشخص نبودن گرید فولاد، مقاومت تسلیم، شکل‌پذیری و سوابق مصرف، محاسبات سازه‌ای را نامطمئن می‌کند.
بنابراین میلگرد را با شعله، ضربه یا خم‌وبرگشت مکرر صاف نکنید تا دوباره در بتن مسلح استفاده شود. آزمون خمشی یک میلگرد نو در کارخانه نیز با تأیید میلگرد بازیابی‌شده از یک ساختمان تخریب‌شده یکسان نیست.
۶ـ۳. چه تفاوتی بین میلگرد خم‌شده طبق نقشه و میلگرد خم‌شده بر اثر تخریب وجود دارد؟
| وضعیت میلگرد | توضیح فنی | تصمیم مناسب |
|---|---|---|
| میلگرد نو که مطابق نقشه و روش اجرایی خم شده است | نوع فولاد، قطر و کیفیت آن قابل شناسایی است و خم‌کاری طبق ضوابط اجرایی انجام می‌شود. | در صورت رعایت نقشه، ضوابط خم‌کاری و کنترل کیفیت، می‌تواند برای همان کاربرد طراحی‌شده مصرف شود. |
| میلگرد نصب‌شده در سازه موجود و سالم | میلگرد هنوز در عضو سازه‌ای است و ارزیابی آن بخشی از ارزیابی سازه موجود است. | تصمیم درباره حفظ، تعمیر یا تقویت عضو باید توسط مهندس مسئول و بر اساس ارزیابی سازه انجام شود. |
| میلگرد خم‌شده هنگام تخریب | ممکن است ضربه، کشش، برش، پیچش، بازخم یا آسیب موضعی دیده باشد. | برای آرماتور سازه‌ای جدید، صرف صاف کردن کافی نیست؛ در حالت معمول برای بازیافت فلز تفکیک شود. |
| میلگرد دارای خوردگی حفره‌ای، ترک یا آسیب آج | ظرفیت و چسبندگی آن ممکن است کاهش یافته باشد. | از مصرف سازه‌ای خودداری و برای ارزیابی یا بازیافت مطابق نظر فنی اقدام شود. |
| قطعه فولادی غیرآرماتوری با کاربرد ثانویه | ممکن است برای یک کاربرد غیرسازه‌ای خاص قابل بررسی باشد. | فقط پس از تعیین بار، شکل، کیفیت، حفاظت خوردگی و تأیید مسئول پروژه؛ نباید بدون محاسبه نقش باربر به آن داده شود. |
۶ـ۴. میلگرد تخریب‌شده چگونه باید بازیافت شود؟
۶ـ۵. آیا میلگرد بازیافتی پس از ذوب می‌تواند دوباره میلگرد شود؟
بله. فولاد قراضه پس از جمع‌آوری، دسته‌بندی و فرآوری می‌تواند به‌عنوان ماده اولیه در فرآیند فولادسازی استفاده شود. اما میلگرد تولیدشده از فولاد بازیافتی، پیش از عرضه و مصرف سازه‌ای باید الزامات استاندارد محصول مربوط، ترکیب شیمیایی، خواص مکانیکی، شکل‌پذیری، آزمون‌ها و گواهی کیفیت را برآورده کند. سابقه قراضه به‌تنهایی کیفیت میلگرد تولیدشده را اثبات یا رد نمی‌کند؛ کیفیت محصول نهایی و کنترل تولید تعیین‌کننده است.
۶ـ۶. آیا از میلگرد خم‌شده می‌توان در کارهای غیرسازه‌ای استفاده کرد؟
در بعضی کاربردهای غیرسازه‌ای، استفاده از قطعه فولادی بازیابی‌شده ممکن است قابل بررسی باشد؛ اما این موضوع نیز به معنی مجاز بودن هر استفاده‌ای نیست. کاربرد باید بار و خطر مشخص داشته باشد و قطعه از نظر ترک، تیزی، خوردگی، اتصال، پایداری و ایمنی بررسی شود. از میلگرد تخریب‌شده برای داربست، مهار باربر، بالابر، قلاب حمل بار، قطعه تحت فشار یا کشش مهم، اتصال ایمنی یا هر کاربردی که شکست آن می‌تواند موجب آسیب جانی شود، بدون طراحی و تأیید فنی استفاده نکنید.
۶ـ۷. فولادهای دیگر ساختمان
- تیر و ستون فولادی: استفاده مجدد از یک عضو فولادی کامل، فقط پس از شناسایی گرید، بررسی کمانش و تغییر شکل، ترک، خوردگی، جوش‌ها، سوراخ‌ها، آسیب حرارتی و کفایت ظرفیت عضو برای بارهای جدید قابل بررسی است.
- ورق و نبشی: می‌توان برای مصرف مجدد یا بازیافت بررسی کرد؛ ابعاد، ضخامت باقیمانده، کیفیت و آسیب‌ها باید مشخص شوند.
- سیم و قطعات ریز فلزی: بهتر است با فولادهای اصلی و فلزات غیرهم‌جنس مخلوط نشوند و جداگانه تحویل شوند.
- قطعات فلزی رنگ‌شده یا آلوده: باید پیش از فرآوری، از نظر نوع پوشش و احتمال وجود مواد خطرناک بررسی شوند.
۷. آجر، بلوک و مصالح بنایی
آجر سالم و قابل جداسازی، در بسیاری از موارد ارزش استفاده مجدد بیشتری نسبت به آجر خردشده دارد. روش تخریب، نوع ملات، میزان چسبندگی و مقاومت آجر در تعیین کاربرد مجدد مؤثرند.
۷ـ۱. آجر سالم
- آجرهای سالم را با روش کنترل‌شده از ملات جدا کنید؛
- آجر ترک‌خورده، پوک، خردشده یا آسیب‌دیده از آتش را از گروه سالم جدا کنید؛
- ملات چسبیده را به روش مناسب و بدون تخریب بدنه آجر حذف کنید؛
- مقاومت، جذب آب، ابعاد و شرایط دوام را با کاربرد جدید تطبیق دهید.
۷ـ۲. آجر و بلوک شکسته
آجر و بلوک خردشده را می‌توان برای برخی کاربردهای دانه‌ای یا پرکننده بررسی کرد، اما مخلوط کردن آن با بتن بازیافتی و استفاده در لایه‌های مهندسی باید بر اساس مشخصات پروژه انجام شود. آجر و سفال معمولاً ویژگی‌های متفاوتی از بتن دارند و می‌توانند جذب آب و خواص مخلوط را تغییر دهند.
از آجر خردشده به‌عنوان جایگزین خودکار سنگدانه بتن سازه‌ای یا به‌عنوان مصالح زیر پی بدون بررسی ژئوتکنیکی استفاده نکنید.
۷ـ۳. بلوک سیمانی و بلوک سبک
بلوک‌های سالم ممکن است برای استفاده مجدد در دیوارهای مناسب و غیرحساس بررسی شوند. بلوک شکسته یا خردشده فقط در کاربردی قابل بررسی است که اندازه ذرات، مقاومت، جذب آب و مشخصات پروژه اجازه دهد. بلوک‌های سبک به دلیل ساختار متخلخل ممکن است رفتار متفاوتی در تراکم، جذب آب و مقاومت داشته باشند؛ بنابراین نباید بدون بررسی با مصالح سنگی معمولی جایگزین شوند.
۸. سنگ ساختمانی، سرامیک و کاشی
۸ـ۱. سنگ طبیعی سالم
سنگ نما، سنگ کف، پله و قطعات سنگی سالم، در صورت بازکردن بدون آسیب، می‌توانند برای استفاده مجدد بررسی شوند. پیش از نصب مجدد باید ترک، لب‌پریدگی، پوسته‌شدن، آثار یخ‌زدگی یا مواد شیمیایی، ابعاد و وضعیت سطح پشت سنگ ارزیابی شود.
سنگی که در نمای مرتفع یا محل پرخطر نصب می‌شود، علاوه بر ظاهر سالم باید از نظر روش مهار، اتصالات، ضخامت، وزن، وضعیت لبه‌ها و ایمنی سقوط بررسی شود. سالم بودن ظاهری به‌تنهایی برای نصب مجدد در نمای مرتفع کافی نیست.
۸ـ۲. سنگ شکسته و ضایعات برش
ضایعات سنگ طبیعی ممکن است پس از خردایش و کنترل ویژگی‌ها برای کاربردهای دانه‌ای، محوطه‌سازی یا پرکننده مناسب بررسی شوند. کاربرد آن‌ها در ملات یا بتن تابع مشخصات سنگدانه مورد نیاز است؛ هر نوع سنگ به دلیل احتمال واکنش‌پذیری، جذب آب یا ویژگی‌های مکانیکی برای هر کاربردی مناسب نیست.
۸ـ۳. سرامیک و کاشی
کاشی و سرامیک سالم، در صورت جداسازی بدون آسیب و امکان تهیه بستر مناسب، می‌توانند برای استفاده مجدد بررسی شوند. قطعات شکسته باید از نظر لعاب، چسب و ملات باقیمانده، اندازه و خواص مورد نیاز مصرف نهایی ارزیابی شوند. مخلوط کردن آن‌ها با سنگدانه بتن بدون بررسی و تأیید طرح اختلاط مناسب نیست.
۹. آسفالت و مصالح راه‌سازی
آسفالت تراشیده‌شده یا کنده‌شده می‌تواند در پروژه‌های راه‌سازی و نگهداری راه بازیافت شود. کیفیت مصرف مجدد به ترکیب مخلوط، قیر باقیمانده، دانه‌بندی، آلودگی و روش طراحی مخلوط جدید وابسته است.
- آسفالت از بتن، خاک و سایر نخاله‌ها جدا نگهداری شود؛
- میزان و کیفیت مواد قیری و مصالح سنگی بررسی شود؛
- برای استفاده در مخلوط آسفالتی جدید، طراحی و کنترل کیفیت مطابق مشخصات فنی پروژه انجام شود؛
- مصرف در زیرسازی یا پرکننده فقط با رعایت الزامات مربوط به آن لایه انجام شود؛
- آسفالت آلوده یا دارای منشأ نامعلوم برای مصرف حساس بدون ارزیابی استفاده نشود.
۱۰. خاک حاصل از گودبرداری و تخریب
خاک گودبرداری ممکن است خاک طبیعی مناسب، خاک مخلوط با نخاله، خاک دستی، خاک آلی یا خاک آلوده باشد. پیش از استفاده مجدد، منشأ خاک و کیفیت آن باید مشخص شود.
۱۰ـ۱. خاک مناسب برای خاکریز مهندسی
برای استفاده در خاکریز، زیرسازی یا پرکردن مهندسی، باید نوع خاک، دانه‌بندی، حدود خمیری در صورت لزوم، رطوبت، تراکم‌پذیری، مقاومت و حساسیت به آب متناسب با کاربرد بررسی شود. اجرای لایه‌ای، کنترل رطوبت و آزمایش تراکم صحرایی بر اساس مشخصات پروژه انجام می‌شود.
۱۰ـ۲. خاک نامناسب
- خاک آلی، ریشه‌دار یا دارای مواد قابل تجزیه؛
- خاک مخلوط با نخاله‌های درشت و نامشخص؛
- خاک آلوده به سوخت، روغن، مواد شیمیایی یا پسماند ویژه؛
- خاک با ویژگی‌های نامناسب برای بارگذاری، تراکم یا کنترل نشست.
۱۱. چوب، شیشه، گچ، پلاستیک و عایق‌ها
۱۱ـ۱. چوب
چوب سالم و قابل جداسازی ممکن است برای استفاده مجدد یا تولید محصولات چوبی بررسی شود. چوب پوسیده، آفت‌زده، آغشته به مواد شیمیایی یا دارای پوشش نامعلوم باید جدا شود. چوب رنگ‌شده یا تیمارشده را نباید بدون شناخت مواد پوششی سوزاند.
۱۱ـ۲. شیشه
شیشه سالم را در صورت امکان می‌توان برای کاربرد مناسب بررسی کرد؛ اما شیشه‌های شکسته باید به‌صورت ایمن جمع‌آوری شوند. شیشه معمولی، شیشه سکوریت، لمینت و شیشه‌های پوشش‌دار ویژگی‌های متفاوت دارند و نباید بدون تفکیک در یک گروه مصرف قرار گیرند.
۱۱ـ۳. گچ و صفحات گچی
گچ خردشده و ضایعات صفحات گچی را از جریان بتن و مصالح سنگی جدا کنید. آمیختن گچ با سنگدانه بتن بازیافتی می‌تواند کیفیت و رفتار مصالح را تحت تأثیر قرار دهد. بازیافت گچ باید از مسیر و فناوری متناسب با نوع محصول و ضوابط محل انجام شود.
۱۱ـ۴. پلاستیک و عایق‌ها
لوله‌های پلیمری، قطعات پلاستیکی، عایق‌های حرارتی و رطوبتی را بر اساس جنس و وضعیت آلودگی تفکیک کنید. عایق‌های قیری، مواد ناشناخته و عایق‌های قدیمی ممکن است به ارزیابی ویژه نیاز داشته باشند. این مواد نباید بدون بررسی با خاک یا مصالح دانه‌ای مخلوط و در زمین دفن شوند.
۱۱ـ۵. مصالح مشکوک یا خطرناک
اگر در ساختمان مواد مشکوک به آلودگی شیمیایی، پوشش‌های قدیمی خطرناک، عایق‌های ناشناخته یا مواد قابل انتشار گردوغبار زیان‌آور وجود دارد، تخریب و دفع باید طبق مقررات و روش تخصصی مربوط انجام شود. از خردایش یا جابه‌جایی بدون ارزیابی چنین موادی خودداری کنید.
۱۲. جدول تصمیم‌گیری برای محل مصرف مصالح بازیافتی
| مصالح | استفاده مجدد مستقیم | بازیافت یا فرآوری | مصرف سازه‌ای |
|---|---|---|---|
| بتن تخریب‌شده | معمولاً فقط در قطعات سالم و کاربرد مناسب | خردایش، جداسازی فولاد، دانه‌بندی و آزمون | فقط در صورت انطباق با ضوابط، طرح اختلاط و کنترل کیفیت مربوط |
| میلگرد خم‌شده از تخریب | برای آرماتور باربر، بدون ارزیابی و تأیید مجاز فرض نشود | جداسازی و بازیافت در چرخه فولادسازی | مصرف مجدد مستقیم توصیه نمی‌شود؛ صرف صاف کردن کافی نیست |
| تیر و قطعات فولادی | در صورت ارزیابی کامل و احراز ظرفیت ممکن است | در صورت نامناسب بودن، بازیافت فلز | نیازمند شناسایی خواص، بررسی آسیب و طراحی برای کاربرد جدید |
| آجر سالم | پس از بررسی کیفیت و کاربرد | خردایش برای کاربرد مجاز | تابع مشخصات مصالح و الزامات دیوار یا عضو مربوط |
| سنگ طبیعی | در صورت سلامت و ایمنی نصب مجدد | خردایش یا کاربرد دانه‌ای در صورت انطباق | سنگ باربر یا مهار شونده نیازمند بررسی فنی مربوط |
| آسفالت | معمولاً پس از فرآوری | بازیافت در مخلوط یا لایه مجاز راه‌سازی | تابع مشخصات فنی راه و طراحی مخلوط |
| خاک گودبرداری | در صورت مناسب بودن برای محل جدید | اصلاح یا اختلاط مهندسی در صورت طراحی | مصرف در زیر پی یا خاکریز باربر نیازمند ارزیابی ژئوتکنیکی |
| چوب و شیشه | در صورت سلامت و مناسب بودن | تفکیک و بازیافت بر اساس جنس | برای کاربردهای ایمنی‌محور، نیازمند انطباق با الزامات محصول |
| گچ و عایق | محدود و وابسته به نوع محصول | مسیر بازیافت تخصصی یا دفع مناسب | از اختلاط بی‌ضابطه با مصالح بتن و خاک خودداری شود |
۱۳. آزمایش‌ها و کنترل کیفیت مصالح بازیافتی
آزمایش باید بر اساس نوع ماده و محل مصرف انتخاب شود؛ یک فهرست آزمایش یکسان برای تمام مصالح بازیافتی وجود ندارد. آزمایشگاه معتبر، نمونه‌برداری نماینده و مشخص بودن معیار پذیرش اهمیت دارند.
۱۳ـ۱. برای سنگدانه بتن بازیافتی
- دانه‌بندی و مقدار ریزدانه؛
- چگالی و جذب آب؛
- مقدار ذرات سبک، آجر، شیشه و سایر ناخالصی‌ها؛
- مواد زیان‌آور و ترکیبات شیمیایی مؤثر بر دوام؛
- مقاومت سایشی یا خردشدگی، در صورت نیاز کاربرد؛
- ویژگی‌های لازم برای بتن یا ملات جدید، بر اساس استاندارد و طرح اختلاط.
۱۳ـ۲. برای خاک و مصالح زیرسازی
- دانه‌بندی و طبقه‌بندی خاک؛
- رطوبت و رابطه رطوبت ـ تراکم؛
- تراکم صحرایی و کنترل لایه‌ریزی؛
- مقاومت و تغییرشکل متناسب با کاربرد؛
- آلودگی احتمالی و ویژگی‌های زهکشی در صورت لزوم.
۱۳ـ۳. برای فولاد و میلگرد بازیابی‌شده
در صورتی که استفاده مجدد از یک قطعه فولادی برای کاربرد مشخص بررسی شود، نوع فولاد، ابعاد، کاهش سطح مقطع، خوردگی، ترک، آسیب مکانیکی، آثار حرارت، تغییر شکل، اتصالات و ظرفیت باربری باید بررسی شوند. برای میلگردی که قرار است در بتن مسلح به کار رود، شناسایی گرید و خواص مکانیکی و انطباق با ضوابط آرماتورگذاری ضروری است. در نبود شناسنامه و مدارک کافی، صرف مشاهده ظاهری یا یک آزمایش محدود جایگزین ارزیابی فنی کامل نیست.
۱۴. ایمنی، آلودگی و الزامات کارگاهی
- پیش از تخریب، پایداری سازه و ترتیب تخریب بررسی شود.
- محدوده سقوط مصالح، مسیر ماشین‌آلات و محل دپوها مشخص و کنترل شود.
- برای گردوغبار خردایش، حفاظت تنفسی، کنترل گردوغبار و تجهیزات ایمنی مناسب در نظر گرفته شود.
- هنگام جداسازی میلگرد، خطر برگشت ناگهانی قطعات، سرهای تیز و سقوط قطعات بتن کنترل شود.
- دپوهای بتن و خاک به‌گونه‌ای قرار گیرند که موجب نشست زمین، انسداد مسیر آب یا خطر واژگونی نشوند.
- مصالح آلوده یا مشکوک با مصالح سالم مخلوط نشوند.
- حمل، نگهداری و تحویل پسماندها مطابق ضوابط ایمنی و الزامات قانونی محل پروژه انجام شود.
- پیش از مصرف مجدد هر مصالح، مسئول کنترل کیفیت و معیار پذیرش مشخص باشند.
۱۵. چک‌لیست اجرایی نهایی
پیش از آنکه مصالح حاصل از تخریب را برای استفاده مجدد یا بازیافت تحویل بگیرید، موارد زیر را بررسی کنید:
- آیا نوع و منشأ مصالح مشخص است؟
- آیا مصالح در زمان تخریب از سایر مواد جدا شده‌اند؟
- آیا بتن خردشده از نظر فولاد، آجر، گچ، چوب و سایر ناخالصی‌ها کنترل شده است؟
- آیا کاربرد نهایی بتن خردشده یا خاک بازیافتی در طرح مشخص شده است؟
- آیا آزمایش‌های متناسب با کاربرد انجام شده و نتایج قابل ردیابی است؟
- آیا میلگرد تخریب‌شده از مسیر بتن جدا و برای مصرف سازه‌ای بدون تأیید دوباره به کار گرفته نشده است؟
- آیا قطعات فولادی برای استفاده مجدد، از نظر خواص، خوردگی، تغییر شکل و ظرفیت ارزیابی شده‌اند؟
- آیا مصالح سالم مانند سنگ، آجر و قطعات قابل استفاده پیش از خردایش جدا شده‌اند؟
- آیا حمل و دپوی مصالح به‌گونه‌ای است که خطر جانی، آلودگی یا اختلاط ایجاد نکند؟
- آیا تأیید مسئول فنی و مدارک لازم برای کاربرد نهایی وجود دارد؟
جمع‌بندی مهندسی
مراجع و منابع فنی برای بررسی
- مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان ـ مصالح و فرآورده‌های ساختمانی
- متن مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان
- استاندارد ملی ایران شماره ۱۳۱۷۰ ـ سنگدانه‌های بازیافتی مورد مصرف در ملات و بتن
- آیین‌نامه بتن ایران (آبا)، جلد دوم: مصالح و مسائل اجرایی
- مبحث نهم مقررات ملی ساختمان ـ طرح و اجرای ساختمان‌های بتن‌آرمه
تذکر: منابع اینترنتی بالا برای دسترسی و بررسی اولیه درج شده‌اند. پیش از استفاده قراردادی یا صدور دستور کار، نسخه رسمی و لازم‌الاجرای مقررات و استانداردهای مرتبط، اصلاحیه‌های احتمالی و مشخصات فنی پروژه کنترل شود. این مقاله جایگزین نقشه مصوب، طرح اختلاط، گزارش آزمایشگاه یا نظر مهندس مسئول پروژه نیست.
منبع انتشار: hjjcivil.ir
محتوای فنی باید با نسخه معتبر مقررات، استانداردهای لازم‌الاجرا و شرایط واقعی پروژه تطبیق داده شود.